vản học lý- trần

Phật giáo Việt nam trãiqua nhiều biến thiên lịch sử, tồn tại trong một quốc gia chịu nhiều tang tóc chinh chiến, nhưng vẫn có những nét đặc thù riêng lẽ từ kiến trúc hội hoạ, điêu khắc, nghệ thuật, văn chương cho đến những câu hò điệu lý… đều xuất phát từ tinh hoa Phật giáo. Đạo Phật đi vào lòng người ở thời Lý Trần bằng tất cả sự nghiệp, tư tưởng, lời nói, hành động của các vị Vua, Thiền sư.g thời đại ấy đèu thấm nhuần giáo lý Phật giáo nên họ đã hình thành một cuộc sống tốt đẹp đưa đ ất nước đến đỉnh cao của sự phồn vinh, hạnh phúc. Tuy nhiên lật lại những trang sử của những ngày ấy chúng ta cũng thấy được lịch sử đất nước Việt nam được hình thành như thế nào. Phật giáo Việt Nam qua những tác phẩm thơ Lý- Trần đã tự hoàn thiện .Thời đại mà con người và văn chương hợp thành một. Xã hội đương đại và con người thời Lý- Trần hoà quyện vào nhau. Thơ văn là quan điểm, là hiện thân của nhân dân. Điều đáng nói nói ở đây là Phật giáo là quốc giáo đã ho nhập vào lòng dân tộc , đưa đất nước song song với đạo Phật đi lên . Để vượt qua những tín ngưỡng thần bí siêu nhiên , những nhà Vua Thiền Sư đã tiếp nhận và đemnhững điều hay, ý đẹp vun đắp cho thực tại làm tăng thêm sức mạnh ý thức đối lập tự lực, tự cường của dân tộc, đồng thời giúp chúng sự đóng góp của Phật giáo đối với việc xây dựng và phát triển đất nước. NHỮNG NÉT ĐẸP CỦA PHẬT GIÁO VIỆT NAM ĐƯỢC KHƠI NGUỒN QUA VĂN THƠ LÝ-TRẦN 2.1 Tinh thần nhập thế của các vị Thiền Sư thời Lý –Trần Có thể nói tinh thần của các vị Thiền sư trong thời Lý –Trần là một hành động tích cực . Nhập thế mà không trụ thế. Hình ảnh con người có thể dung nạp được mình để hòa đồng và vuii vẻ suốt ngày với thiên nhiên là hình ảnh con người mang khát vọng hòa nhập và chế ngự thiên nhiên được thể hiện qua lời thơ thoát phàm bay bổng:”còn một tiếng kêu vang, lạnh cả trời” . Có thể là một tiếng reo của một người chứng ngộ, thoát khỏi cảnh giới trần thế. Cái kêu vang lạnh ấy phải chăng là tiếng kêu sảng khoái của một tâm hồn khoáng đạt với tư tưởng phá chấp triệt để và với một tinh thần thoái mái tột cùng, chứ không phải là một người suốt ngày cứ câu nệ vaò tín điều một cách cứng ngắc, khô khan. Tiếng kêu đó chính là sự trực cảm tâm linh, là trạng thái chứng ngộ của các Thiền sư. Sự nhập thế tích cực của các Thiền sư thời Lý – Trần đã đưa Phật giáo đến đỉnh cao của sự phồn vinh. Các nhà sư là những Thiền Sư đã chiếm một vị trí quan trọng trên chính trường và trên nhiều lĩnh vực khác. Nền văn học Việt Nam trong giai đoạn này là những kho tàng quý báu. Những áng văn thơ của các Thiền sư đã mở ra một cách nhìn mới mẻ, một không khí lạc quan , yêu đời. Những áng văn, thơ của các Thiền Sư đã mang đầy chất liệu sống, bởi các Ngài đã hiện hữu trong cuộc sống bằng tuệ đúc và trả về cho chính bản thân cuộc sống bằng sự từ bi. Thơ văn của các vị Thiền Sư mang chất liệu Phật hoá đã len lõi và thấm sâu vào tâm thức của đông đảo quần chúng nhân dân. Phong cách của các Ngài luôn thể hiện bằng sự ung dung, tự tại. Vì thế nên những áng văn của các Ngài rất sinh động nội dung phong phú bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau Thông thường chúng ta hiểu tự lợi chỉ mang tính cách cá nhân, mang lại lợi ích cho chính bản thân mình. Tuy nhiên ý nghĩa tự lợi của các vị Thiền sư không phải dừng lại ở nghĩa hẹp như vậy, mà điều muốn nói ở đây chính là sự ngộ nhận chân lý của các Ngài. Các Ngài đã nhận chân được sự vật một cách rốt ráo, nhận rõ chân tướng sự vật bằng thể tánh tịch tịnh vắng lặng. Các nhà sư, vua chúa, thần dân lúc bấy giờ đều thấm nhuần giáo lý nhà Phật cho nên khi đối cảnh thì vẫn sanh tình, nhưng tình ở đây không phải là những tình cảm tầm thường mà là cái đẹp cái hay mang tính thoát tục. Trần Nhân Tông khi viếng cảnh Thiên Trường vào một buổi hoàng hôn đã thốt lên: Thôn hậu thôn tiền đạm tợ yên Bán vô bán hữu tịch dương biên Mục đồng địch lý ngưu quy tận Bạch lộ song song phi hạ điền Dịch nghĩa: Thôn trước thôn sau tựa khói hồng Bóng chiều như có lại như không Mục đồng thổi sáo trâu về hết Cò trắng từng đôi liệng xuống đồng. Với cái nhìn bằng đôi mắt của một bậc giác ngộ, các Thiền sư đã xem cuộc đời vốn là như huyễn, cho nên đối với sự còn mất của vạn vật trong vũ trụ cũng là thường tình. Như Ngài Huyền Quang đã xem sự nở tàn của hoa cúc khoe sắc cùng sương gió bao năm vẫn thế: Vương thân vương thế dĩ đô vương Toạ cửu tiên nhiên nhất tháp lương Tuế vãn sơn trung vô lịch nhật Cúc hoa khai xứ túc trùng dương Dịch nghĩa: Qưên mình quên hết cuộc tang thương Ngồi lặng đìu hiu mát cả giường Năm cuối trong rừng không có lịch Thấy hoa cúc nở biết trùng dương Và cứ như thế Ngài đã sống an lạc trong núi rừng vắng vẻlàm bạn với trăng sao và Ngài cũng đã đánh tiếng chuông cảnh tĩnh cho những ai còn đắm chìm trong trong mộng để rồi mãi chìm đắm trong sự khổ đau của cuộc đời. Đối với các Ngài phú quývinh hoa chỉ là giả danh như cây cỏ có rồi lại không Phú quý phù vân trì vị đáo Quan âm lưu thuỷ cấp tương thôi Hà như tiểu ẩn lâm tuyền hạ Nhất tháp tùng phong trà nhất bôi Dịch nghĩa Phú quý mây bay tự nẻo xa Tháng ngày nước chảy vội vàng qua Chi bằng vui thú lâm tuyền ẩn Giường cỏ thông reo một chén trà Cũng như bao người khác, với vẻ ung dung, với đời sống tự tại Trần Nhân Tông đã nhận thức được chân tướng các pháp, của vạn hữu vũ trụ, thấy rõ bộ mặt thật của chính mình tất cả đều không ngoài tự ngã của mình khởi sanh Đối với những người phàm phu bình thường thì sự sanh diệt luôn làm cho mình lo âu sợ hãi, cứ như thế tâm trạng khát khao lo lắng ấy cứ mãi nung nấu trong tâm trí và theo họ mãi mãi. Nhưng với các vị Thiền Sư thì không như vậy, hôm nay và ngày mai chỉ là một hiện tiền sanh khởi, con người sống hay chết đều có nguyên lý nhất định. Thiền Sư Chân Không thì cho rằng Xuân lai xuân khứ nghi xuân tận Hoa lạc, hoa khai chỉ thị xuân Dịch nghĩa: Xuân đến xuân đi ngỡ xuân tàn Hoa dù nở rụng tiết xuân vẫn là Ngài Mãn Giác Thiền Sư cũng biến cuộc đòi thành mùa xuân vĩnh cửu, vẫn thấy xuân đến trăm hoa đua nở, xuân đi thì muôn hoa đều rụng, nhưng thể tánh của hoa vẫn không thay đổi. Hoa ở đây chỉ là cái tướng bên ngoài vì thể tánh còn nên hoa vẫn nở, mặc dù tịch diệt nhưng thể tánh chơn như vẫn còn: Đừng bảo xuân tàn hoa rụng hết Đêm qua sân trước một cành mai ( Cáo tật thị chúng- Mãn Giác Thiền Sư) Thật vậy chân lý chẳng ở đâu xa mà luôn hiện hữu trong cuộc sống hiện tại, chân lý chỉ có một mà đường đi đến chân lý thì muôn vạn nẽo. Nếu biết tĩnh giác và lắng sâu thì chân lý hiển lộ như một vầng trăng sáng, hiện hữu lấp lánh trên mặt nước trong xanh yên tĩnh. Chân lý được thật sự hiển bày chỉ khi nào chúng ta nhận chân được các pháp một cách như thật. Có thể nói tư tưởng của các vị Thiền Sư trong thời Lý Trần là những tư tưởng độc đáo. Các Ngài đã tự kiềm chế mình và vượt ra ngoài lợi danh, tài sắc để hoà nhập vào cuộc sống bằng hành động mang lợi ích đến cho mọi người. Cho nên với Trần Thái Tông xem nhẹ ngai vàng chỉ như một chiếc giày cỏ có thể vứt bỏ khi nàocũng được, với Trần Nhân Tông cũng thế Cư tràn lạc đạo thả tuỳ duyên Cơ tắc sang hề khốn tắc miên Gia trung hữu bảo hưu tầm mích Đối cảnh chi tâm mạc vấn Thiền Dịch nghĩa Ở đời vui đạo mặc tuỳ duyên Hễ đói thì ăn mệt ngủ liền Trong nhà sẵn ngọc tìm đâu nữa Đối cảnh vô tâm hỏi chi thiền. Ngay giữa chợ đời mà tuỳ duyên đói ăn, mệt ngủ. Nguồn sống đó chính là chân lý đích thực của cuộc sống chân thặt. Phải chăng sự hiện hữu của những con người mang tính tự giác siêu việt sẽ làm cho cuộc đời tươi đẹp thêm và muôn loài được hạnh phúc hơn. Đó chính là một trong những nét đẹp của Phật giáo qua thơ văn Lý- Trần. Như chúng ta đã biết Đức Phật ra đời với mục đích mang đến cho nhân loại nièm an lạc , hạnh phúc .Vậy cho nên nhiệm vụ của những người con Phật là thay Phật dẫn dắt , giáo hĩa chúng sanh đạt đến cuộc sống an vui, giải thốt sau khi Ngài diệt độ. Thế cho nên hành trang của những người con Phật ở đây chính là trí tuệ và từ bi. Với trí tuệ làm sự nghiệp những người con Phật có thể lên đường đi đến bất cứ nơi nào. Các Thiền sư trong thời Lý –Trần là tiêu biểu cho những con người như vậy Chính nhờ có trí tuệ siêu việt như vậy mà các Thiền sư đã quán triệt một cách thấu đáo những lời Đức Phật dạy để áp dụng trong công việc trị nước an dân. Có thể nói rằng trong suốt mấy trăm năm trị vì đất nước cả hai triều đại này đã dùng phương pháp đức trị. Phải chăng chính phưong pháp ấy đã nói lên sự bền vững của hai triều đại Phải nói rằng nhân dân dươí hai triều đại này rất thái bình an lạc. Vơí một tâm niệm là đem lại niềm vuicho muôn dân, đặt vận mệnh đất nước lên hàng đầu, lấy ý dân làm ý chung. Chính sự xả bỏ tự ngã đó cho nên đất nước luôn sống trong cảnh giới hoà bình. Các Ngài hiểu rõ nếu lấy đúc trị dân thì sẽ giải phóng được ý tưởng phân biệt giai cấp, xoá bỏ những thành kiến và tạo được một lối sống bình đẳng trong xã hội. Nhưng không dừng lại ở việc trị nước an dân, các Thiền sư còn thể hiện sự giải thoát của mình qua những vần thơ trong sáng nhẹ nhàng tự tại. Một lần khi đưa sứ nhà Tống sang sông lúc ngồi trên thuyền Lý Giác thấy hai con ngỗng bơi liền cảm hứng ngâm: Nga nga lưỡng nga nga Ngưỡng diện hướng thiên nga Dịch nghĩa : Song song ngỗng một đôi Ngữa mặt ngó lên trời Lúc đó nhà Sư Đỗ Pháp Thuận làm người chèo đò liền ứng khẩu Bạch mai phô đầu thuỷ Hồng trạo bãi thanh ba Dịch nghĩa : Lông trắng phơi dòng biếc Sóng xanh chân hồng bơi Chính sự thông thái văn chương ấy đã làm cho sứ nhà Tống thán phục, qua đó chúng ta cũng thấy rằng sự dấn thân đích thực của các nhà sư vào cuộc sống nhưng mà không bị cuộc đời ràng buộc. Trong thời đại Lý – Trần Phật giáo đã gắn liền với sự thăng trầm nhục vinh của đất nước. Sự đóng góp của Thiền sư Vạn Hạnh dưới triều Lý đã thể hiện rõ truyền thống yêu nước của Phật giáo Việt nam. Vua Lý Nhân Tông đã khẳng định: Vạn Hạnh dung tam tế Chơn phù cổ sấm xưa Hương quan danh cổ pháp Trụ tích vấn vương kỳ Dịch nghĩa : Thiền sư học rộng bao la Giữ mình hợp pháp sấm ra ngoài lời Quê hương Cổ pháp danh ngời Tháp bia đứng vững muôn đời Đế đô. Cả cuộc đời bảo vệ non sông đất nước Vạn Hạnh Thiền sư đã cống hiến cho nền độc lập tự chủ của nước nhà. Tư tưởng hành đạo của Ngài là phụng sự dân tộc trong tinh thần từ bi và trí tuệ: Thân như điện ảnh hữu hoàn vô Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô Nhậm vận thịnh suy vô bố uý Thịnh suy như lộ thảo đầu phô Dịch nghĩa : Thân như ánh chớp có rồi không Cây cỏ xuân tươi thu não nùng Mặc cuộc thịnh suy đừng sợ hãi Kia kìa ngọn cỏ giọt sương đông. Cầu giải thoát cho mình nhưng các vị Thiền sư không bao giờ thờ ơ lãnh đạm với xã hội. Thiền không chỉ suốt ngày bĩ gối ngồi thiền ở chốn hang hiểm rừng sâu, mà ngay trong cuộc đời này cũng đã thể hiện được phong cách của quý Ngài. Nhưng không chỉ dừng lại ở các Thiền sư mà các vua quan hồi đó cũng đã đi vào lòng dân một cách tận tình. Lý Thánh Tông vào một năm trời rét lắm, bảo với các quan hầu cận rằng: “ Trẫm ở trong cung ăn mặc như thế này mà vẫn còn rét lắm, nghĩ những tù phải giam trong ngục phải trói buộc, cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, vả lại có người xét hỏi chưa xong, gian ngay chưa rõ, lỡ rét quá mà chết thì thật là thương lắm”( Việt nam Phật giáo sử lược- HT Thích Mật Thể) Nói rồi Ngài truyền lấy chăn chiếu cho tù nhân nằm và cho ăn ngày hai buổi đầy đủ. Lại một hôm Thánh Tông ra ngự ở điện Thiện Khánh xét án, lúc đó có Động Thiên công chúa đứng hầu một bên. Ngài chỉ công chúa mà bảo với các quan rằng “Lòng trẫm yêu dân như yêu con trâm vậy, hiềm vì trăm họ ngu dại mà làm càn phải tội, trẫm lấy làm thương lắm, vậy từ nay về sau tội gì cũng giảm nhẹ bớt đi ( Trích VNPGsử lược – Trần Trọng Kim) Như trên đã nói mọi hành vi, mọi ứng xử trong xã hội với mục đích là đem lại cuộc sống an lạc cho muôn dân. Điều đó đã thể hiện qua tinh thần nhập thế tích cực của các nhà Sư và chính tinh thần đó đã thể hiện được cái đẹp Phật giáo qua những tác phẩm văn thơ Lý – Trần. Cho nên tìm lại những cái đẹp của Phật giáo trong văn thơ Lý – Trần cũng là phương pháp tìm lại tâm hồn dân tộc, tìm về những cội nguồn trong sáng của dân tộc. Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc đều có những nét đặc thù riêng về văn chương. Ở thời đại Lý –Trần cũng thế, qua văn thơ Lý- Trần chúng ta thấy được sự thể nhập của Phật giáo Việt nam. Con đường sáng tạo từ những thế kỷ đầu công nguyên đã tạo nên một bản chất văn hoá tư tưởng thuần tuý dân tộc, đậm đà tình yêu nhân dân. Bên cạnh đó thơ văn Lý- Trần đã thể hiện cái cao cả, cái hùng của một thời đại dài trong lịch sử Việt nam. Với khả năng sáng tạo phong phú đa dạng, bằng hình thức nghệ thuật độc đáo các thi sỹ đã thể hiện được tâm hồn, tinh thần , tâm lý của con ngưòi trong thời đại. Với những bài thơ ngắn gọn, những ngôn ngữ tuy đơn sơ nhưng súc tích, thấu tình đạt lý tình cảm siêu việt mà thanh nhã phóng khoáng đẹp đẽ nhưng ý chí rất cao cả. Những áng thơ của thời Lý – Trần là những cảm xúc xuất phát từ đáy lòng. Hình ảnh thiên nhiên, mây gió trong thơ không những nói lên được nét đẹp của những cảm xúc bài thơ mà còn nói lên được những cái đẹp qua những hành động của chính tác giả. Điều đó tạo cho người đọc có một sự đồng cảm sâu sắc. Những lời trong thơ văn Lý – Trần là những lời lẽ thoáng đạt, thoát tục. Chính vì lẽ đó mà văn thơ Lý –Trần đã đưa con người đến một sự an lạc tuyệt vời, một niềm hạnh phúc vô biên ngay trong cuộc sống hiện tại này. Ngoài ra văn thơ Lý –Trần là một trong những chiến công có công trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Vì thế mỗi bài văn bài thơ chứa đựng những tâm hồn nhân đạo mang đậm nét nghệ thuật, nó đã ghi lại tâm hồn của những con người với những đức tính đáng quý. Đồng thời cái đẹp được thể hiện trong văn thơ Lý –Trần mang nét chân thiện mỹ rất sâu sắc. Đó chính là tình yêu nước yêu dân tộc, hình ảnh những ông vua luôn quan tâm đến đời sống của muôn dân, lấy ý muốn dân làm ý muốn chung của dân tộc, xem ngai vàng chỉ như một chiếc giày rách có thể vứt bỏ lúc nào cũng được thì thử hỏi còn hình ảnh nào đẹp hơn thế nữa. Văn thơ Lý- Trần được hình thành và phát triển ụ nhờ lực lượng sáng tác là những nhà sư với thể loại phong phú, nội dung súc tích đa giọng , đa sắc thái thể hiện rõ bản sắc dân tộc đậm tính nhân văn và giàu lòng yêu nước. Nếu như yêu nước và nhân đạo là hai nội dung cảm hứng chủ yếu của văn học Việt nam thì văn thơ Phật giáo Lý- Trần là một trong những bộ phận văn học có vai trò ít nhiều góp phần việc đặt nền móng cho hai nội dung cảm hứng trên.