THƠ HUYỀN QUANG THIỀN SƯ

THƠ THIỀN CỦA HUYỀN QUANG (1254-1334) Thứ Bảy 15, Tháng Mười Một 2008, BTV: NCC Các dòng Thiền Việt Nam ra đời từ thiên niên kỷ thứ nhất, trước khi giành lại được độc lập đất nước. Thơ thiền thời ấy còn sót lại rất ít nhưng lại đã nở rộ vào thời Lý, Trần, khi đạo với đời hòa trộn thành một sức mạnh dân tộc, trong đó sư Huyền Quang [1] mang đến rất nhiều nét tinh tế mới lạ. 菊花 忘身忘世已都忘 坐久簫然一榻涼 歲晚山中無歷日 菊花開處即重陽 Phiên âm Hán-Việt: Cúc hoa Vong thân vong thế dĩ đô vong Toạ cửu tiêu nhiên nhất tháp lương Tuế vãn sơn trung vô lịch nhật Cúc hoa khai xứ tức trùng dương Dịch thơ: Hoa cúc Quên mình quên hết cuộc tang thương Ngồi lặng đìu hiu mát cả giường Năm cuối trong rừng không có lịch Thấy hoa cúc nở biết trùng dương (theo Thơ văn Lý-Trần (TVLT)) TRÚ MIÊN Tổ phụ điền viên nhậm tự sừ, Thiên thanh bàn khuất nhiễu ngô lư. Mộc tê song ngoại thiên cưu tịch, Nhất chẩm thanh phong trú mộng dư. NGỦ NGÀY Vườn tược cha ông mặc sức cày, Quanh nhà xanh nượp mấy ngàn cây. Ngoài song, cành quế chim cưu vắng, Gió mát, triền miên giấc ngủ ngày. (Kiều Thu Hoạch dịch, Tạp chí Văn học) THẠCH THẤT Bán gian thạch thất hòa vân trụ Nhất lĩnh thuế y kinh tuế hàn Tăng tại thiền sàng kinh tại án Lô tàn cốt đốt nhật tam can Dịch nghĩa: BUỒNG ĐÁ Nửa gian buồng đá ở lẫn cùng mây Một tấm áo lông mềm trải qua mùa rét Tăng ở trên giường thiền, kinh ở trên án Lò cháy hết gốc củi, mặt trời cao ba sào. Dịch thơ: Nửa gian nhà đá, bạn cùng mây, Tấm áo lông thô, lạnh tháng ngày. Sư khểnh giường thiền, kinh trước án, Lò tàn, than lụi, sáng nào hay. (HUỆ CHI dịch, TVLT) Nửa gian buồng đá ở cùng mây Một áo lông qua vụ rét dài Tăng ngự giường thiền, kinh ngự án Lò tàn, trời mọc đỉnh ba cây (ĐÔNG TỈNH dịch) YÊN TỬ SƠN AM CƯ Am bức thanh tiêu lãnh, Môn khai vân thượng tằng. Dĩ can Long động nhật, Do xích Hổ khê băng. Bão chuyết vô dư sách, Phù suy hữu sấu đằng. Trúc lâm đa túc điểu, Quá ngọ bán nhàn tăng. Ở AM NÚI YÊN TỬ Am sát trời xanh lạnh, Cửa mở trên tầng mây. Động Rồng trời sáng bạch, Khe Hổ lớp băng dầy. Vụng dại mưu nào có, Già nua gậy một cây. Rừng tre chim chóc lắm, Quá nửa bạn cùng thày. (Đỗ Văn Hỷ dịch, TVLT) NGỌ THỤY Vũ quá khê sơn tịnh Phong lâm nhất mộng lương Phản quan trần thế giới Khai nhãn túy mang mang Dịch nghĩa: NGỦ TRƯA Sau mưa, khe và núi sạch sẽ Rừng phong, một giấc mơ ngắn. Nhìn lại cõi đời bụi bặm, Mở mắt, say mang mang. Dịch thơ: Mưa tạnh, núi khe sạch, Rừng phong một giấc mơ. Ngoảnh nhìn đời bụi bặm, Mở mắt dường say sưa. (ÐỖ VĂN HỶ dịch, TVLT) Sau mưa núi lặng khe trong, Êm đềm một giấc rừng phong lặng tờ. Ngoảnh nhìn thế giới bụi mờ, Mở to đôi mắt mà ngờ như say. (BĂNG THANH dịch) Mưa tạnh, khe cùng núi sạch trong Một cơn mơ thoảng giữa rừng phong. Ngoái nhìn lại cõi đời tro bụi Mắt mở, đầu say lẫn mung lung (ĐÔNG TỈNH dịch) CHU TRUNG Nhất diệp biển chu hồ hải khách Sanh xuất vi hàng phong thích thích Vi mang tứ cố vãn triều sinh Giang thủy liên thiên nhất âu bạch Dịch nghĩa: TRONG THUYỀN Một lá thuyền con, một khách hải hồ, Chèo khỏi rặng lau, tiếng gió hiu hiu. Bốn bề mịt mù, con nước buổi chiều đương lên, Một chim âu trắng, sông nước liền trời. Dịch thơ: Dấu khách giang hồ thuyền một lá, Hàng lau lách gió chèo thong thả. Bốn bề trông quạnh ngọn triều lên, Nước biếc liền trời âu trắng xóa. (ÐINH VĂN CHẤP dịch, Tạp chí Nam phong) Giang hồ tếch một lá thuyền con, Chèo khỏi hàng lau, gió dập dồn. Trắng xóa chim âu, trời lẫn nước, Mịt mù bốn phía ngọn triều tuôn! (HUỆ CHI dịch, TVLT) Một lá thuyền cô, khách hải hồ Rặng lau chèo khỏi, gió vi vu Cánh âu trắng lẻ, trời sông quyện Chiều thuỷ triều dâng, bốn mặt mờ (ĐÔNG TỈNH dịch) Phiên âm Hán-Việt: Sơn Vũ Thu phong ngọ dạ phất thiền nha Sơn vũ tiêu nhiên chẩm lục la Dĩ lữ thành thiền tâm nhất phiến Cùng thanh tức tức vị thùy đa Dịch thơ: Mưa núi Gió thu ban tối thổi hiên tây Nhà núi đìu hiu tựa đám cây Tấc dạ tu hành từ những thuở Dế kêu rầu rĩ bởi ai đây? (Phan Võ dịch) 地爐即事 煨餘榾柮獨焚香 口答山童問短章 手把吹商和木鐸 從來人笑老僧忙 Địa lô tức sự Ổi dư cốt đốt độc phần hương Khẩu đáp sơn đồng vấn đoản chương Thủ bả xuy thương hoà mộc đạc Tòng lai nhân tiếu lão tăng mang Dịch thơ: Lò sưởi tức cảnh Củi hết lò còn vương khói nhẹ Sơn đồng hỏi nghĩa một chương kinh Tay cầm dùi mõ, tay nâng sáo Thiên hạ cười ta cứ mặc tình ( Nguyễn Lang dịch) 花在中庭人在樓 焚香獨坐自忘憂 主人與物渾無競 花向群芳出一頭 Hoa tại trung đình, nhân tại lâu Phần hương độc toạ tự vong ưu Chủ nhân dữ vật hồn vô cạnh Hoa hướng quần phương xuất nhất đầu. Dịch thơ: Người ở trên lầu hoa dưới sân Vô ưu ngồi ngắm khói trầm xông Hồn nhiên người với hoa vô biệt Một đoá hoa vừa mới nở tung. ( Nguyễn Lang dịch) Xuân nhật tức sự Nhị bát giai nhân thích tú trì Tử kinh hoa hạ chuyển hoàng ly Khả lân vô hạn thương xuân ý Tận tại đình châm bất ngữ thì. Dịch thơ: Ngày xuân tức sự Lỏng tay thêu gấm gái yêu kiều Hoa rợp oanh vàng lảnh lót kêu Bao nỗi thương xuân thương biết mấy Là khi không nói chợt dừng thêu. (HUỆ CHI dịch, TVLT) Thêu gấm thưa tay dáng mỹ nhân Líu lo oanh hót, khóm hoa gần Đáng thương vô hạn thương xuân ý Chỉ tại dừng kim chẳng mở lời. (Thích Thanh Từ dịch) Nàng đôi tám thong dong thêu gấm Oanh vàng reo dưới tán tử kinh Thương xuân ôi biết bao tình Chợt dừng kim lại lặng thinh không lời (ĐÔNG TỈNH dịch) Xem online : ĐỌC THƠ THIỀN Chú thích [1] Ông sinh năm Giáp Dần (1254), tên chữ là LÝ ĐẠO TÁI, quê làng Vạn Tải, châu Nam Sách, lộ Lạng Giang (nay thuộc tỉnh Hải Dương). Theo Tổ gia thực lục trong Tam tổ thực lục thì từ nhỏ ông đã có khiếu văn chương, năm hai mươi tuổi đỗ khoa thi hương và năm sau lại đỗ đầu khoa thi hội. Được bổ dụng vào Viện Nội Hàn, từng tiếp sứ Bắc, rất nổi tiếng về ngoại giao ứng đối và chính trị. Nhưng không bao lâu ông một mực xin từ chức đi tu. Được người đứng đầu dòng thiền Trúc Lâm lúc bấy giờ là thái thượng hoàng Trần Nhân Tông bỏ ngai lên núi Yên Tử rất quý mến, giao cho Pháp Loa (vị tổ thứ hai) hướng dẫn học Phật. Về sau ông trở thành vị tổ thứ ba của dòng thiền này. Huyền Quang là một nhà sư đồng thời là một thi sĩ có tiếng đời Trần. Thơ ông rất đậm chất trữ tình. Các nhà phê bình đời sau như Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú đều khen thơ ông "ý tinh tế, cao siêu", "lời bay bướm, phóng khoáng". Có lẽ con người thi nhân trong ông rõ nét hơn con người tôn giáo. Xung quanh thân thế ông có nhiều giai thoại khá hấp dẫn, đã trở thành những câu chuyện dân gian được lưu truyền rộng rãi, và cũng đã từng được nhà văn đương thời ghi lại dưới hình thức một truyện truyền kỳ, lý thú, đi vào kho sách vở nhà Phật từ nhiều thế kỷ nay. HUYỀN QUANG mất ngày 23 tháng Giêng năm Giáp Tuất (1334), thọ 81 tuổi. Tác phẩm của ông hiện còn một bài phú nôm và 24 bài thơ chữ Hán (trong số đó có bài Xuân nhật tức sự đã được Viên Như tổng thuật, phân tích sau cuộc tranh cãi về nội dung lãng mạn với nhiều cách hiểu khác nhau và nghi ngờ nguồn gốc liệu có phải là một bài thơ thiền đời Tống). Sách vở cũ cho biết ông còn có các tác phẩm khác như Chư phẩm kính, Công văn tập, thư từ tiếp sứ giả nước ngoài và tập thơ Ngọc tiên tập, nhưng nay đều đã thất lạc.